Precieze manier van bestralen in potentie standaardbehandeling voor alle patiënten
Stereotactische radiotherapie, een preciezere manier van bestralen, blijkt zeer goed te werken bij patiënten met longkanker. Vergeleken met een operatie zijn er veel minder bijwerkingen en geen sterfgevallen als gevolg van de behandeling. Dit is de hoopgevende uitkomst van het promotieonderzoek waarmee Niels Haasbeek 3 maart aan VU medisch centrum promoveert.

Stereotactische radiotherapie mag na dit onderzoek worden beschouwd als standaardbehandeling van longkanker in een vroeg stadium bij alle mensen met een verhoogd operatierisico, zoals ouderen. De resultaten zijn zelfs zó goed dat deze therapie ook een zeer goede optie lijkt te zijn bij alle andere longkankerpatiënten, waarbij de arts in eerste instantie aan een operatie zou denken.

Sinds 2003 bestaat er in VUmc als eerste ziekenhuis in Nederland dit alternatief voor een operatie. Haasbeek deed onderzoek naar de resultaten van stereotactische radiotherapie (zeer nauwkeurige toediening van een veel hogere dosis in een kortere tijd) en naar een aantal nieuwe technische ontwikkelingen, waardoor deze therapie eenvoudiger kan worden toegepast. In VUmc zijn sinds 2003 meer dan 550 longkankerpatiënten behandeld met stereotactische radiotherapie, wereldwijd de grootste serie.

Radiotherapie speelt een belangrijke rol bij de behandeling van patiënten met longkanker. Tot nu toe was een operatie de standaardbehandeling van kleine longtumoren (tumoren die nog beperkt zijn tot alleen de long, zonder uitzaaiingen), maar de meeste patiënten komen echter niet in aanmerking voor een operatie; van patiënten boven de 80 jaar zelfs minder dan 20%. Bovendien geeft een longoperatie vaak blijvende klachten, en 2% tot 10% van patiënten overlijdt zelfs direct na operatie. Recent is een groot Nederlands onderzoek gestart om de resultaten van een operatie en stereotactische radiotherapie direct met elkaar te vergelijken.
[VUmc]

Een CT-scan bij zware rokers zonder hart- en vaatproblemen draagt bij aan de voorspelling van hart- en vaatziekten. Dat stelt radioloog in opleiding Peter Jacobs van het UMC Utrecht. Hij promoveerde op 2 februari. Informatie over aderverkalking op een CT-scan wordt nu vaak niet gebruikt.

Jacobs onderzocht bijna negenhonderd mannen die een CT-scan van de borst kregen omdat ze meedoen aan het Nelson-onderzoek naar de vroege opsporing van longkanker. De deelnemers zijn mannen ouder dan vijftig die minstens vijftien jaar lang een pakje sigaretten per dag gerookt hebben, maar geen hart- en vaatziekten hebben. Op de CT-scan spoorde hij verkalking van kransslagaderen op. De twee jaar erna hield Jacobs in de gaten of de deelnemers hart- en vaatziekten kregen. In totaal kregen in die periode 120 deelnemers bijvoorbeeld een hartinfarct.

Een belangrijke vraag is of de CT-scan voorspellende waarde toevoegt aan de bekende, eenvoudig te meten risicofactoren voor hart- en vaatziekten zoals hoge bloeddruk, overgewicht en cholesterolgehalte. Via de CT-scan kent Jacobs een kwart van de 900 deelnemers een hoger of lager risico toe dan op basis van de bestaande risicofactoren verwacht zou worden. Het betekent dat de CT-scan inderdaad een toegevoegde waarde heeft bij het voorspellen van hart- en vaatziekten, in elk geval in deze groep van zware rokers.

Daarnaast concludeert Jacobs dat mensen met een hoog risico op hart- en vaatziekten niet in alle gevallen optimaal behandeld worden. 390 mannen van de 900 lopen een hoog risico, 74 daarvan (19 procent) worden niet optimaal behandeld met cholesterol- of bloeddrukverlagende medicijnen. Het wil zeggen dat de CT-scan voor één op de twaalf deelnemers de behandeling kan veranderen.

Jacobs onderzocht ook of het nut heeft te letten op vaatwandverkalkingen bij CT-scans in de gewone ziekenhuiszorg. Ook in de gewone zorg dragen de verkalkingen bij aan de voorspelling van hart- en vaatziekten. Maar het betekent niet dat de CT-scan (een driedimensionale röntgenfoto) standaard ingezet zal worden om hart- en vaatziekten op te sporen, relativeert Jacobs. Daarvoor is de toegevoegde waarde te klein. “Maar het is voor het eerst dat we definities hebben opgesteld voor kalkscores die op een CT zichtbaar zijn. Die zijn relevant voor de klinische praktijk. Radiologen komen vaak verkalking tegen, maar het is niet duidelijk wat de betekenis ervan is. Vanwege het ontbreken van een goede classificatie wordt informatie over aderverkalking lang niet altijd in het patiëntendossier opgenomen. Dankzij de resultaten van dit onderzoek kunnen radiologen via de hoeveelheid aderverkalking het risico op hart- en vaatziekten inschatten.”

Peter Jacobs promoveerde op 2 februari aan het UMC Utrecht. Prof. dr. Willem Mali en prof. dr. Yolanda van der Graaf van het UMC Utrecht begeleidden zijn onderzoek.
[UMC Utrecht]

Publicatie New England Journal of Medicine: kwaadaardige longvlekjes beter te onderscheiden
Nederlandse en Belgische artsen hebben een nieuwe methode ontwikkeld waarmee op een eenvoudige manier en met grote nauwkeurigheid kwaadaardige vlekjes in de longen kunnen worden onderscheiden van goedaardige vlekjes. De nieuwe methode voorkomt veel onnodige zorgen en spanningen die nu bij patiënten ontstaan en bespaart flink op de kosten in de gezondheidszorg. Naar verwachting heeft de methode wereldwijd effect op de werkwijze van artsen. De bevindingen van de artsen zijn woensdagavond openbaar gemaakt in het gerenommeerde tijdschrift New England Journal of Medicine.

De artsen voerden hun onderzoek uit binnen de zogenoemde NELSON-studie, een proefbevolkingsonderzoek naar het nut van longkankerscreening. Bij 7500 scans van rokers en ex-rokers tussen de 50-75 jaar die aan dit onderzoek deelnemen, blijkt er bij maar liefst de helft één of meerdere vlekjes zichtbaar te zijn op een scan van hun longen (CT scan). Deze vlekjes zijn meestal goedaardig, want bij slechts ongeveer 1 op de 70 vlekjes gaat het om longkanker. In de andere gevallen kan het bijvoorbeeld gaan om een litteken of een ontsteking. Tot dusver was het voor artsen heel moeilijk om op basis van deze scans onderscheid te maken tussen goedaardige en kwaadaardige vlekjes. Daarom werden mensen bij wie vlekjes werden ontdekt bijna altijd doorverwezen naar een longarts voor aanvullend onderzoek. Dit leidt tot onnodige zorgen en spanningen bij deze mensen en veel extra kosten in de zorg.

Met behulp van moderne, commercieel verkrijgbare computer software is het mogelijk geworden om de volumes en de groeisnelheden van de vlekjes te berekenen. Op basis hiervan ontwikkelden de artsen een beslissingschema, dat een leidraad vormt voor de conclusie of het gaat om een goedaardig of kwaadaardig vlekje. De methode blijkt een eenvoudige en goedkope manier te zijn om tot een zeer nauwkeurig onderscheid te komen. Dit voorkomt bij 20% van de mensen een verwijzing naar een longarts en vermindert het percentage herhaal CT scans met minstens 30%. Bij slechts één op de duizend mensen heeft de software het niet bij het juiste eind en blijkt na één jaar follow-up toch sprake van longkanker in een vlekje dat volgens de software goedaardig was. Na twee jaar follow-up neemt dit getal toe tot drie op de duizend mensen. De kans dat na twee jaar follow-up van een goedaardig vlekje toch nog longkanker wordt gevonden is dus buitengewoon klein.

Rob van Klaveren, longarts-oncoloog van het Erasmus MC en leider van het onderzoek: “De resultaten van dit onderzoek zijn wereldwijd van belang voor artsen die te maken hebben met vlekjes op de longen. Waarschijnlijk zal de nieuwe methode voor al deze artsen een belangrijke verbetering betekenen voor hun dagelijkse praktijk.” De nieuwe methode kwam mede tot stand dankzij nauwe samenwerking met Matthijs Oudkerk, radioloog van het UMC Groningen. Aan de NELSON studie werken onderzoekers mee van het UMC Utrecht, het Kennemer Gasthuis in Haarlem, het UZ Gasthuisberg in Leuven, het UMC Groningen en het Erasmus MC in Rotterdam. Dit onderzoek werd onder andere gesteund door ZonMW, KWF-Kankerbestrijding, Roche Diagnostics en het fonds Reserves van voormalige Zorgverzekeraars (RvvZ).
[Erasmus MC]

De wachttijd kort houden en radiotherapie snel starten zijn aanbevelingen uit het proefschrift van Sherif El Sharouni van de Universiteit Utrecht.

Het proefschrift van El Sharouni gaat over de behandeling van inoperabele niet-kleincellig longkanker in stadium III en kleincellig longkanker, limited disease. Hij onderzocht de invloed van de wachttijd, de tijd tussen chemotherapie en daaropvolgende radiotherapie, op de groeisnelheid van tumoren.

Wachtperiode
De gemiddelde wachtperiode was 80,3 dagen. In deze periode nam het tumorvolume met een factor 6 toe. El Sharouni zag dat de behaalde winst met chemotherapie op de verkleining van de tumor teniet werd gedaan. Bij de vorm van longkanker die hij onderzocht ontstaan tumoren met een volume van meer dan 100 kubieke centimeter.

Controle
Controle van dat soort tumoren met normale radiotherapie is vrijwel onmogelijk. Het relatief lange tijdsinterval tussen chemo- en radiotherapie had dus een desastreus effect op lokale controle en overleving. El Sharouni adviseert om de wachttijd zo kort mogelijk te houden en radiotherapie binnen twee tot drie weken na de laatste chemotherapie cyclus te starten.
[Universiteit Utrecht]

Onderzoekers van het Nederlands Kanker Instituut – Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis hebben een nieuwe methode ontwikkeld voor het bestralen van longkankerpatiënten.

Met deze methode is er minder schade aan het gezonde weefsel rondom de tumor en is een hogere stralingsdosis mogelijk. Hierdoor wordt de kans op genezing groter.

Het nauwkeurig bestralen van een longtumor is lastig omdat tumoren van plaats en vorm kunnen veranderen tijdens het bestralen. Ook beweegt de longtumor door het ademhalen. Om er toch zeker van te zijn dat de tumor bestraald wordt, wordt daarom een groter gebied bestraald. Dit is echter schadelijk voor het gezonde weefsel rondom de tumor.

De onderzoekers hebben nu een methode ontwikkeld waarbij gebruik wordt gemaakt van zogenoemde vierdimensionale beeldvorming. Dit zijn 3D foto’s elk behorende bij een ander moment van de ademhalingsfase. Hierdoor kan de plaats van de tumor beter vastgesteld worden en kan een kleiner gebied rondom de tumor worden bestraald. De kans op genezing wordt hierdoor groter. Met de nieuwe methode kunnen nu ook patiënten met een grote tumor in aanmerking komen voor een genezende behandeling, in plaats van een behandeling gericht op het verminderen van klachten.

Longkanker is een van de meest voorkomende kankersoorten. Jaarlijks komen er zo’n 9000 nieuwe patiënten bij.
[NKI-AVL]

De afdeling Longziekten van het UMC St Radboud is recent gestart met een nieuwe techniek om longtumoren in een zeer vroeg stadium te kunnen opsporen: autofluorescentie bronchoscopie.

Een bronchoscopie is ‘kijken in de luchtwegen’, met behulp van een dun flexibel slangetje. Aan het einde van het slangetje bevindt zich een videocameraatje, waarmee de longarts de luchtwegen kan inspecteren. Naast een ‘gewoon videocameraatje’ beschikt het UMC St Radboud nu, als een van de weinige ziekenhuizen in Nederland, over een bronchoscoop met een extra cameraatje, waarmee fluorescerende opnamen gemaakt worden. Dankzij deze fluorescerende beelden worden ongezonde gebieden, die kunnen uitmonden in longkanker, veel eerder zichtbaar.

De methode gaat deel uitmaken van de sneldiagnostiek, die de afdeling Longziekten al ruim tien jaar met succes toepast. Hierbij ontvangen patiënten met verdenking op longkanker binnen twee dagen een diagnose en behandelplan. De longartsen hopen dankzij de autofluorescentie-methode eerder te kunnen ingrijpen, waardoor de kans op genezing kan toenemen.

In totaal telt Nederland zo’n 9000 patiënten met longkanker. Het UMC St Radboud stelt jaarlijks bij zo’n 400 nieuwe patiënten longkanker vast, een aantal dat naar verwachting toeneemt. Vooral onder vrouwen wordt de ziekte steeds vaker vastgesteld. Zo’n 25 procent van alle sterfgevallen als gevolg van kanker in Nederland wordt veroorzaakt door longkanker.
[UMC St Radboud]